Z wizytą w najstarszym i największym Planetarium w Polsce

Ludzkość od wieków interesowała się gwiazdami i innymi ciałami niebieskimi. Niegdyś gwiazdy można było podziwiać z ziemi tylko przy bezchmurnej pogodzie. Na ratunek przyszły nam obiekty zwane Planetariami, które dzięki specjalnej aparaturze miały nas przybliżyć do gwiazd i to bez ruszania się z naszej planety.

Historia obecnych planetariów rozpoczyna się od momentu wybudowania pierwszego takiego obiektu na Świecie, a miało to miejsce w 1926 roku w Niemczech, w mieście Jena. Zapamiętajcie nazwę tego miasta, bo na pewno się jeszcze przewinie w tym artykule.

Polska, dzięki Ślązakom, też ma swój udział w historii planetariów i to nie byle jaki! Aby się przekonać należy wybrać się w Śląskie. Spotkać tu można jedyny swojego rodzaju obiekt kształtem przypominający planetę Saturn. To Planetarium Śląskie! Przepiękny gmach w samym sercu Śląska otoczony przez drzewa największego w Europie Parku Śląskiego, który zajmuje 620ha powierzchni, czyli prawie dwa razy więcej niż nowojorski Central Park.

Historia Planetarium Śląskiego

Planetarium Śląskie to pierwszy i zarazem najstarszy obiekt tego typu w Polsce i jeden z najstarszych w Europie. Chcąc poznać historię tego obiektu musimy się cofnąć w czasie do roku 1953 roku , bo właśnie wtedy jeszcze na niezagospodarowanych terenach pokopalnianych i mokradłach powstawał Park Śląski, a w nim m.in. Planetarium Śląskie. Budowę poprzedziło spotkanie z Generałem Jerzym Ziętkiem (inicjatorem budowy Parku Śląskiego, czyli też Planetarium Śląskiego), z plejadą ówczesnych gwiazd polskich astronomów, którzy też opiniowali projekt i budowę Planetarium Śląskiego w składzie:

-Włodzimierz Zonn, oraz Jan Gadomski – profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego,
-prof. Stefan Piotrowski- Członek Polskiej Akademii Nauk,
-prof. Eugeniusz Rybka, Jan Mergentaler i Antoni Opolski- profesorowie uniwersytetu Wrocławskiego
-Władysław Kucharski- prezes Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii.
– Oraz architekt Zbigniew Solawa

Budowa gmachu rozpoczęła się w 1953 roku z okazji Roku Kopernikowskiego. Obiekt powstał w najważniejszym punkcie parku, czyli na tzw, Górce Parkowej. Architektura Planetarium Śląskiego do złudzenia przypomina planetę Saturn, w którą niczym naturalny satelita została wkomponowana kopuła Obserwatorium Astronomicznego. Początkowo było nazywane Obserwatorium Ludowym, jego głównym zadaniem było i jest umożliwienie każdemu zobaczenie z bliska rzeczywistego nieba . Tak jest do dziś, uczniowie, studenci, nauczyciele i przede wszystkim spacerowicze którzy odwiedzą placówkę mają możliwość ujrzenia przez prawdziwą lunetę plam na Słońcu, kraterów na Księżycu, czy też pierścieni Saturna bądź galaktyk i obiektów mgławicowych.
Budowę Planetarium Śląskiego ukończono po dwóch latach. 4 grudnia 1955 roku na 400 osobową widownie weszli pierwsi widzowie, by podziwiać projekcję nieba na największej w kraju, 23 metrowej kopule.

Rozwój Planetarium

Pierwsze pokazy w nowym Planetarium odbywały się na żywo, uzupełnieniem nocnego nieba były rysunki gwiazdozbiorów wzbogacone o głos lektora. Dopiero z czasem zaczęły pojawiać efekty muzyczne, które były odtwarzane z płyt analogowych, później podkład muzyczny był komponowany i nagrywany w studiu Polskiego Radia Katowice. W Obserwatorium Astronomiczny , jak już wspominałem wyżej, turyści oraz wycieczki szkolne od lat mają możliwość podziwiania nieba przez największą w Polsce lunetę, która jest wyposażona w 30-to centymetrowy obiektyw o ogniskowej wynoszącej 450 cm. Owa instytucja korzysta również z mniejszych instrumentów obserwujących: refraktorów, koronografu oraz teleskopu Schmidta- Cassegraina.
W 1957 roku podczas posiedzenia Rady Naukowej Planetarium Śląskiego podjęto ważną decyzję o rozszerzeniu działalności Planetarium. Tak o to rok później rozpoczęto prace przy stacji Sejsmologicznej. Sam montaż sejsmografów Wiecherta zakończył się w czerwcu 1959 roku. Na wyposażeniu znajdują się również sejsmografy krótkookresowe typu Willmora oraz sejsmografy elektrodynamiczne SK-58. Obecnie przy współpracy Głównego Instytutu Górnictwa, Stacja Sejsmograficzna została wyposażona w najnowocześniejsze rejestratory drgań skorupy ziemskiej.

Jest Planetarium, jest Obserwatorium Astronomiczne, jest Stacja Sejsmologiczna, jest i Stacja Klimatologiczna…

W 1962 roku Planetarium Śląskie wzbogaciło się o Stację Klimatologiczną, zwaną również Obserwatorium Meteorologii i Klimatologii. Instytucja ta odniosła wielki sukces w pracy badawczej, która była związana z wpływem wielkoprzemysłowym konurbacji na mikroklimat Parku Śląskiego jak i całego regionu. Obecnie działalność placówki skupia się na dwóch kierunkach – badawczym i dydaktycznym. W zakres badań Stacji Klimatologicznej wchodzą standardowe obserwacje meteorologiczne, czyli pomiary ciśnienia atmosferycznego, temperatury, wilgotności powietrza, prędkości wraz z kierunkiem wiatru, odnotowywanie wszelkich zjawisk atmosferycznych i badanie ich natężenia.

Serce Planetarium Śląskiego

Sercem prawie każdego planetarium jest urządzenie od którego wzięła się nazwa dla tego typu instytucji. Mowa o Planetarium, czyli projektorze, a raczej dziesiątkach projektorów i silników, które z doskonałą precyzją poruszają mechanizmy w taki sposób, aby widzom zaprezentować niebo do złudzenia przypominające rzeczywiste niebo.

Cud z Jeny, czyli projektor Zeissa z 1955 roku

Planetarium Śląskie zostało wyposażone w projektor firmy Zeiss z Jeny, które w gmachu działa nieprzerwanie od 1955 roku. Warto w tym momencie dodać, że urządzenie obecnie jest najstarszym na świecie działającym tego typu maszyną. Ciekawostką jest fakt, że producent już od lat nie wytwarza części zamiennych do tego projektora. Gdy coś się w nim zepsuje, to Planetarium Śląskie musi samo wytwarzać daną część czy element.

Projektor Zeiss z 1955 roku w Planetarium Śląskim to ponad 2 tony metalu, szkła i tworzyw sztucznych; 5 metrów wysokości podczas pionowego ustawienia, dziesięć kilometrów przewodów elektrycznych oraz 120 projektorów, które współpracują ze sobą przy pomocy precyzyjnego mechanizmu, które jest połączone skomplikowanymi przekładniami.

Projektor Zeiss z 1955 roku w Planetarium Śląskim jest najstarszym działającym projektorem tego typu na świecie! fot. Mariusz Ch.

Cud z Jeny, bo tak nazywany jest ten projektor, swą perfekcją wykonania i pomysłowymi rozwiązaniami wzbudza zachwyt do dziś, nie ustępując przy tym młodszej konkurencji. Według specjalistów, obraz który wyświetla jakościowo jest o wiele lepszy niż w najnowocześniejszych cyfrowych projektorach, które są na stanie w innych planetariach w Polsce.

Planetarium dziś

Kompleks Planetarium Śląskiego z lotu ptaka fot. Polskie Radio Katowice

Dziś Planetarium Śląskie jest najstarszym i największym w Polsce i jednym z najstarszych planetariów w Europie. Jest kompleksem naukowym, który swoim zakresem opiewa różne dziedziny związane z kosmosem, planetami, pogodą, fizyką czy geofizyką. Planetarium Śląskie to przede wszystkim instytucja dydaktyczna, która stawia na rozwój zainteresowań młodszego pokolenia, być może przyszłych astronomów, astrofizyków, geologów czy meteorologów. Planetarium co roku od 1957 roku organizuje Olimpiady Astronomiczne i Międzynarodowe Olimpiady z Astronomii i Astrofizyki goszcząc przy tym uzdolnioną młodzież z całego świata. Instytucja organizuje też różnego rodzaju wystawy tematyczne, działają tu również koła zainteresowań kosmosem czy meteorologią. Organizowane są dla wszystkich wykłady w Akademii Dojrzałego Astronoma, po których uczestnicy biorą udział w warsztatach.

Plany na przyszłość

Projekt modernizacji Planetarium Śląskiego

Czas przemija, lata uciekają. Dziś większej części osób, które pracowały przy projekcie i budowie Planetarium Śląskiego nie ma już wśród nas. Budynek tak jak człowiek, również się starzeje. Planetarium w tym roku skończy 61 lat. Instytucje jak i sam budynek czekają daleko idące przemiany. W tym roku został wyłoniony oficjalny projekt przebudowy, zostało również na ten cel pozyskane ok. 80 mln zł. Sam proces ma się rozpocząć prawdopodobnie jesienią tego roku, a zakończyć w 2020 roku. W trakcie modernizacji odświeżony i przebudowany zostanie nie tylko budynek i jego najbliższe otoczenie. Zmienią się również wnętrza sali projekcyjnej, zakupiony zostanie nowoczesny projektor, który zastąpi wysłużony już Cud z Jeny, która przejdzie na zasłużoną emeryturę i jako eksponat będzie witać gości w holu głównym. Będzie to pierwsza od 61 lat modernizacja obiektu.

Wszystkich chętnych z całego serca zapraszam do odwiedzenia Planetarium Śląskiego, żeby na własnej skórze przekonać się jak potrafi zachwycić swoją majestatycznością gmach, oraz być może już po raz ostatni zobaczyć pracujący Cud z Jeny. Planetarium Śląskie jest otwarte od wtorku do niedzieli od godziny 8-18, seanse popularne dla gości odbywają się w dni robocze o godzinie 17:00 ( w pozostałych godzinach seanse są dostępne tylko dla grup zorganizowanych), oraz w weekendy w godzinach 11:00, 13:00 i 17:00. Cena biletu na seans to 12 zł za bilet normalny i 6 zł za biet ulgowy. Po więcej informacji nt. seansów i biletów zapraszamy na stronę internetową Planetarium Śląskiego im. Mikołaja Kopernika w Chorzowie.